Coğrafya Terimleri Sözlüğü

Tanım

Coğrafya sözlüğü, disiplin içinde kullanılan teknik terimlerin, kavramların ve olguların tanımlandığı bir referans kaynağıdır. KPSS hazırlık sürecinde terminolojiye hakim olmak, soruları doğru analiz etmek için temel şarttır.

Oluşumu

Akademik literatür, ders kitapları ve coğrafi araştırmalar bir araya gelerek bu tanımları oluşturur. Sözlüğümüz; yer şekillerinden iklime, nüfustan ekonomik faaliyetlere kadar geniş bir yelpazedeki kavramları standartlaştırmak amacıyla derlenmiştir.

Önemli Özellikler

• Terminoloji Birliği: Öğrenciler ve araştırmacılar için ortak bir bilimsel dil ve anlayış sağlar.
• Hızlı Erişim: Karmaşık coğrafi olayların özlü tanımları, çalışma verimliliğini artırır.
• Sınav Odaklılık: Sınavlarda en sık karşılaşılan terimlerin güncel ve akademik tanımlarını içerir.

A - D Grubu Terimler

Alüvyon

Akarsuların taşıyıp aşındırdığı kil, kum, mil ve çakıl gibi malzemeleri, yatak eğiminin azaldığı yerlerde biriktirmesiyle oluşan son derece verimli toprak malzemesidir. Türkiye'de delta ovaları tamamen alüvyonlarla kaplıdır.

Bakı

Bir yer şeklinin güneşe karşı olan konumudur. Türkiye Kuzey Yarımküre'de dönenceler dışında yer aldığı için, dağların güney yamaçları yıl boyunca güneş ışınlarını daha dik açıyla alır, daha çok ısınır ve daha erken karlar erir. Türkiye'de dağların bakı yönü güneydir.

Bozkır

Ilıman karasal iklim bölgelerinde, ilkbahar yağışlarıyla yeşeren, yaz kuraklığı ile sararıp kuruyan kısa boylu otsu bitki topluluğudur (step). Türkiye'de İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde en yaygın bitki örtüsüdür.

Delta

Akarsuların taşıdığı alüvyonları, gelgit akıntısının az ve kıyının sığ olduğu deniz kıyılarında biriktirmesiyle oluşan üçgen şekilli son derece verimli birikim düzlükleridir. Çukurova, Bafra ve Çarşamba Türkiye'nin en büyük delta ovalarıdır.

Dalmaçya

Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde deniz seviyesinin yükselmesiyle sıradağlar arasındaki vadilerin sular altında kalıp, dağ zirvelerinin kıyıya yakın adacıklara dönüşmesiyle oluşan kıyı tipidir. Türkiye'de en belirgin örneği Antalya-Kaş kıyılarında görülür.

E - H Grubu Terimler

Endemik

Yeryüzünde yalnızca belirli bir bölgede, sınırlı bir coğrafi alanda yetişen, başka hiçbir yerde doğal olarak bulunmayan nadir bitki türleridir. Türkiye, iklim çeşitliliği ve yer şekilleri sayesinde endemik bitki türü bakımından Avrupa'nın en zengin ülkesidir (Örn: Sığla Ağacı, Datça Hurması).

Epirojenez

Yer kabuğunun (litosfer) geniş alanlarının izostatik dengenin bozulması sonucu dikey olarak yavaşça yükselmesi ya da çökmesi hareketidir. Bu hareket sonucunda deniz ilerlemesi (transgresyon) veya deniz gerilemesi (regresyon) yaşanır.

Falez

Dalga aşındırması sonucu yüksek ve dik kıyılarda meydana gelen kaya uçurumlarıdır (yalıyar). Dağların kıyıya paralel ve çok yakın uzandığı Doğu Karadeniz, Batı Karadeniz ve Akdeniz (Antalya falezleri) kıyılarında yaygındır.

Graben

Kırıklı dağ oluşumunda (orojenez), tektonik gerilmeler sonucu fay hatları boyunca çöken, iki yüksek kütle arasında kalan çöküntü ovaları veya vadileridir. Ege Bölgesi'ndeki Gediz, Büyük Menderes ve Küçük Menderes ovaları tipik grabenlerdir.

Horst

Kırıklı dağ oluşumunda, yan basınçlar sonucu kırılan sert tabakaların fay hatları boyunca yükselerek grabenler arasında yüksekte kalan sert kütleleridir (dağlardır). Kaz Dağları, Madra, Yunt, Bozdağlar ve Aydın Dağları Ege'deki başlıca horstlardır.

Hinterland

Bir limanın veya ticaret merkezinin kara, demiryolu ve nehir yolları ile bağlantı kurabildiği, ekonomik olarak beslendiği ve etkilediği iç bölgedir (ard bölge). Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde dar (örn: Sinop), dik uzandığı Ege kıyılarında ise geniştir (örn: İzmir).

İ - R Grubu Terimler

Jips

Kimyasal tortul kayaçlar grubunda yer alan, suyla temas ettiğinde kolayca eriyebilen alçı taşıdır. Karstik aşınım ve birikim şekillerinin oluşumuna uygundur. Türkiye'de jips karstlaşmasının en yaygın olduğu yer Sivas, Çankırı ve Erzincan havzalarıdır.

Kalker

Kalsiyum karbonat bileşimli, kimyasal olarak suda kolayca çözünebilen kireç taşıdır. Karstik arazilerin ana yapısını oluşturur. Türkiye'de kalker yapısının ve buna bağlı karstik yer şekillerinin en yaygın olduğu yer Akdeniz Bölgesi (Teke ve Taşeli platoları) sahasıdır.

Karstik

Kalker (kireç taşı), jips (alçı taşı) ve kaya tuzu gibi kolay çözünebilen kimyasal tortul kayaçların suyun etkisiyle aşınması (lapiya, dolin, uvala, polye, obruk, mağara) ve birikmesiyle (sarkıt, dikit, traverten) oluşan yer şekilleridir.

Kaya Tuzu

Sodyum klorür bileşimli, su etkisiyle en hızlı çözünen kimyasal tortul kayaçtır. Türkiye'de özellikle Çankırı, Tuzluca (Iğdır) ve Kars çevresinde kalın kaya tuzu yatakları ve buna bağlı mikro-karstik şekiller yer alır.

Lagün

Dalgaların taşıdığı kumların bir koy veya körfezin önünü kıyı setleriyle kapatmasıyla oluşan göllerdir (deniz kulağı). Türkiye'nin en bilinen lagünleri Marmara kıyılarındaki Büyükçekmece, Küçükçekmece ve Terkos (Durusu) gölleridir.

Linyit

Üçüncü jeolojik zamanda (Tersiyer) bitki kalıntılarının göl tabanlarında birikip kömürleşmesiyle oluşan kahverengi kömür tipidir. Isı değeri taşkömürüne göre düşüktür ancak Türkiye'nin genç jeolojik yapısı nedeniyle yatakları hemen her bölgemizde çok yaygındır (Örn: Soma, Elbistan).

Maki

Akdeniz ikliminin egemen olduğu alanlarda kızılçam ormanlarının tahrip edilmesiyle ortaya çıkan; kuraklığa dayanıklı, yaprak dökmeyen, sert yapraklı bodur ağaç ve çalı topluluğudur (Örn: Yabani zeytin, zakkum, defne, mersin).

Masif

Birinci jeolojik zamanda (Paleozoik) oluşmuş, depremler ve yan basınçlar karşısında bükülmeyip kırılacak kadar sertleşmiş, deprem riski görece düşük olan yaşlı temel kayaç kütleleridir. Yıldız Dağları, Menteşe, Kırşehir, Kastamonu ve Bitlis masifleri başlıca örneklerdir.

Mikroklima

Geniş bir iklim bölgesi içinde, yer şekillerinin rüzgarlara karşı konumu veya denizellik gibi özel coğrafi koşullar sebebiyle oluşan, çevresinden tamamen farklı küçük iklim adacıklarıdır (Örn: Rize'de turunçgil, Iğdır'da pamuk, Anamur'da muz yetiştirilebilmesi).

Moren

Buzulların hareket ederken yataklarından kopardıkları ve beraberinde taşıdıkları kaya ufantılarını, erime sınırında üst üste biriktirmesiyle oluşan buzul taş yığınlarıdır (buzul birikim şekli).

Nadas

Kurak veya yarı kurak iklim bölgelerinde, toprağın su ve mineral dengesini geri kazanmasını sağlamak amacıyla bir yıl ekilip ertesi yıl boş bırakılması yöntemidir. Erozyonu artırdığı ve toprak verimini uzun vadede düşürdüğü için modern tarımda tercih edilmez.

Obruk

Karstik arazilerde yer altı sularının kireç taşlarını eriterek oluşturduğu büyük yer altı boşluklarının (mağara tavanlarının) çökmesi sonucu meydana gelen derin, dik kenarlı doğal çukurluklar veya kuyulardır. Obrukların en yoğun olduğu yer Konya Ovası ve Taşeli Platosu'dur (Örn: Cennet-Cehennem, Kızören Obruğu).

Orojenez

Yer kabuğunu oluşturan levhaların birbirini sıkıştırması sonucu, esnek tabakaların kıvrılarak (kıvrımlı dağlar), sert tabakaların ise kırılarak (kırıklı dağlar) yükselmesiyle dağların oluşması sürecidir.

Plato

Akarsular tarafından derin vadilerle yarılmış, çevresine göre yüksekte yer alan, genellikle tarım ve hayvancılık faaliyetleri için kullanılan geniş düzlüklerdir. İç Anadolu Bölgesi plato alanı bakımından en zengin bölgemizdir.

Regresyon

Epirojenez (kara yükselmesi) veya küresel soğuma sonucu deniz seviyesinin çekilmesi, karaların genişlemesi olayıdır. Deniz gerilemesi olarak da bilinir.

Relikt

Geçmiş jeolojik dönemlerdeki (özellikle buzul çağları) iklim koşullarında geniş alanlar kaplayan, ancak iklim değişimi sonrası günümüzde yalnızca korunaklı özel alanlarda (mikroklimada) kalıntı olarak varlığını sürdürebilen bitki türleridir (örn: Karadeniz'deki kestane, ıhlamur toplulukları).

Ria

Deniz seviyesinin yükselmesi veya karanın çökmesiyle eski akarsu vadilerinin deniz suları altında kalması sonucu oluşan körfez şeklindeki kıyı tipidir. İstanbul Boğazı, Çanakkale Boğazı, Haliç ve Muğla kıyıları tipik ria kıyı örnekleridir.

S - Z Grubu Terimler

Sirk

Yüksek dağ zirvelerinde dağ buzullarının (vadi veya örtü buzulu) altındaki kayaçları aşındırmasıyla oluşan yarım daire şeklindeki küçük çukurluklardır. Bu çukurların suyla dolması sonucu sirk gölleri (buzul gölleri) oluşur.

Step

Karasal iklim bölgelerinde görülen, ilkbaharda yağışlarla yeşeren, yazın ise kuraklıktan sararan kısa boylu otlardan oluşan bitki topluluğudur (bozkır).

Tektonik

Yer kabuğundaki levha hareketleri, faylanmalar, kıvrılmalar, depremsellik ve yer kabuğunun yapısal özelliklerini inceleyen jeolojik süreçlerin tümüdür. Türkiye tektonik olarak son derece aktif ve genç bir ülkedir.

Terra Rossa

Akdeniz iklim bölgesinde, kalkerli (kireç taşlı) araziler üzerinde kimyasal çözünme sonucu oluşan kırmızı renkli topraklardır. Kırmızı rengini bünyesindeki demir oksit oranının yüksek olmasından alır. Tarım için gübreleme ile verimli hale getirilebilir.

Tombolo

Kıyıya yakın bir adanın, kıyı boyu akıntıları ve dalgaların biriktirdiği kum setleri (kıyı oku) vasıtasıyla ana karaya bağlanarak bir yarımada haline gelmesi şeklidir. Marmara'daki Kapıdağ Yarımadası ve Sinop İnceburun en klasik tombolo örnekleridir.

Transgresyon

Epirojenez (kara çökmesi) veya küresel ısınma sonucu buzulların erimesiyle deniz seviyesinin yükselip karaların iç kesimlerine doğru ilerlemesi olayıdır. Deniz ilerlemesi olarak da bilinir.