Tanım
Yer şekilleri, yeryüzünün jeomorfolojik özelliklerini (dağlar, ovalar, platolar, vadiler vb.) ve bu öğelerin dış ve iç kuvvetlerle kazandığı biçimleri kapsar. Türkiye, ortalama yükseltisi fazla (1132 m), genç ve engebeli bir yer şekli yapısına sahiptir.
Oluşumu
Yer kabuğu hareketleri (tektonizma, volkanizma, orojenez, epirojenez) gibi iç kuvvetler ile akarsular, rüzgarlar ve buzullar gibi dış kuvvetler yer şekillerini oluşturur. Türkiye'nin bugünkü görünümü; Alp-Himalaya sistemi, levha hareketleri ve yakın jeolojik dönemdeki toptan yükselmelerle şekillenmiştir.
Önemli Özellikler
- Yükselti ve Eğim: Yer şekilleri; bir bölgenin sıcaklığını, yağış miktarını, akarsu rejimini ve tarımsal potansiyelini doğrudan belirler.
- Ekonomik Planlama: Ulaşım ağları, sanayi bölgelerinin yerleşimi ve kentsel gelişim planları arazinin morfolojik yapısına göre tasarlanır.
- Biyoçeşitlilik: Farklı yer şekilleri (dağ zirveleri, derin vadiler, kıyı ovaları), mikroklima alanları oluşturarak bitki ve hayvan çeşitliliğini artırır.
Karstik Yer Şekilleri
📸 Karstik aşınım ve birikim şekilleri (Lapya, Dolin, Obruk vb.).
Volkanik Yer Şekilleri
📸 Volkanizma sonucu oluşan yer şekilleri (Peri bacaları, Krater vb.).
1. Temel Kavramlar
| Kavram | Tanım | Örnek | Ikon |
|---|---|---|---|
| Orojenez | Levha hareketleri sonucu dağ oluşumu sürecidir. | Kıvrım/Kırık Dağlar | 🏔️ |
| Epirojenez | Yer kabuğunun toptan yükselme veya alçalmasıdır. | Anadolu'nun Yükselmesi | 🌍 |
| Tektonizma | Fay hatlarına bağlı yer kabuğu hareketleridir. | Depremler | 📉 |
| Karstlaşma | Eriyebilen kayaçların su ile aşınmasıdır. | Obruklar/Mağaralar | 💧 |
2. Dağlar, Ovalar ve Platolar
| Yer Şekli | Oluşum Türü | Önemli Örnekler | KPSS Notu |
|---|---|---|---|
| Dağlar | Kıvrım, Kırık, Volkanik | Toroslar, Kaz Dağları, Ağrı | Alp-Himalaya kuşağı. |
| Ovalar | Delta, Karstik, Tektonik | Çukurova, Elmalı, Düzce | Tarımsal merkezlerdir. |
| Platolar | Lav, Karstik, Aşınım | Erzurum-Kars, Teke, Çatalca | Hayvancılık ve yerleşim. |
3. Ovalar ve Platolar Detay
A) Ovalar
- Delta Ovaları: Çukurova, Silifke, Bafra, Çarşamba, Menemen, Selçuk.
- Karstik Ovalar (TAKKEM): Tefenni, Acıpayam, Korkuteli, Kestel, Elmalı, Muğla.
- Tektonik Ovalar: Fay hatları üzerinde gelişen ovalardır (Düzce, Bolu, Iğdır).
B) Platolar
- Lav (Volkanik) Platoları: Erzurum-Kars, Ardahan.
- Karstik Platolar: Teke ve Taşeli.
- Aşınım Platoları: Çatalca-Kocaeli.
- Tabaka Düzlüğü: Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Bozok.
4. İstatistikler ve Veriler: Türkiye'nin Zirveleri
| Dağ | Yükseklik | Lokasyon | Oluşum |
|---|---|---|---|
| Cilo (Reşko) | 4135 m | Hakkari | Kıvrım |
| Süphan Dağı | 4058 m | Bitlis | Volkanik |
| Kaçkar Dağı | 3932 m | Rize | Kıvrım |
| Erciyes | 3917 m | Kayseri | Volkanik |
Haritada Önemli Ovalarımız
Aşağıdaki tabloda, Türkiye'deki başlıca ovaların oluşum mekanizmaları (delta, tektonik, karstik vb.), bulundukları iller, sulanmasını sağlayan akarsular ve tarımsal/ekonomik önemleri yer almaktadır.
| Ova Adı | Bulunduğu İl(ler) | Oluşum Tipi | Bağlı Akarsu | Alan (km²) | Ekonomik Önemi ve KPSS Bilgisi |
|---|---|---|---|---|---|
| Çukurova | Adana/Mersin | Delta | Seyhan ve Ceyhan | 8000 km² | Türkiye'nin en verimli pamuk ve tahıl üretim alanı |
| Konya Ovası | Konya | Tektonik | Çarşamba Çayı ve Beyşehir Gölü | 4500 km² | Türkiye'nin en büyük tahıl ovası, buğday ambarı |
| Harran Ovası | Şanlıurfa | Alüvyal | Fırat | 2000 km² | GAP kapsamında sulama ile pamuk ve sebze üretimi |
| Gediz Ovası (Alaşehir-Salihli) | Manisa | Alüvyal | Gediz Nehri | 850 km² | Bağcılık, üzüm kurusu (çekirdeksiz), tütün |
| Büyük Menderes Ovası | Aydın/Denizli | Alüvyal | Büyük Menderes Nehri | 1000 km² | Pamuk, incir, zeytinyağı, turizm |
| Erzurum-Pasinler Ovası | Erzurum | Tektonik | Aras Nehri | 1500 km² | Doğu Anadolu'nun en büyük tahıl ovası |
| Muş Ovası | Muş | Tektonik | Murat Nehri | 1500 km² | Şeker pancarı, tahıl |
| Iğdır Ovası | Iğdır | Tektonik | Aras Nehri | 750 km² | Pamuk, meyve, tahıl; ülkemizin en sıcak ovası |
| Erzincan Ovası | Erzincan | Tektonik | Fırat (Karasu) | 600 km² | Meyve (elma, kayısı), tahıl |
| Elazığ Ovası (Uluova) | Elazığ | Tektonik | Fırat ve Murat | 900 km² | Üzüm, tahıl |
| Malatya Ovası | Malatya | Tektonik | Fırat (Tohma) | 700 km² | Türkiye'nin kayısı başkenti |
| Sakarya (Adapazarı) Ovası | Sakarya | Alüvyal | Sakarya Nehri | 500 km² | Fındık, meyve, sanayi |
| Bursa Ovası | Bursa | Tektonik | Nilüfer Çayı, Göksu | 500 km² | Tekstil, ipek, sebze, meyve |
| İnegöl Ovası | Bursa | Tektonik | Göksu Çayı | 200 km² | Sebze, köftecilik, mobilyacılık |
| Bolu Ovası | Bolu | Tektonik | Gerede Çayı | 300 km² | Tarım, hayvancılık |
| Düzce Ovası | Düzce | Tektonik | Aksu ve Melen Çayı | 250 km² | Fındık, tarım |
| Soma Ovası | Manisa | Tektonik | Simav Çayı | 300 km² | Linyit madenciliği, zeytin, tahıl |
| Akhisar Ovası | Manisa | Alüvyal | Gediz Nehri kolu | 400 km² | Çekirdeksiz üzüm, zeytin, tütün |
| Antalya Ovası | Antalya | Delta | Köprüçay ve Aksu | 500 km² | Seracılık, turizm, narenciye |
| Silifke (Göksu) Ovası | Mersin | Delta | Göksü Nehri | 250 km² | Narenciye, meyve, seracılık |
| Amik Ovası | Hatay | Tektonik | Asi Nehri | 850 km² | Pamuk, buğday; kurutulmuş göl alanı |
| İskenderun Ovası | Hatay | Delta | Küçük çaylar | 200 km² | Demir-çelik sanayi, limanlar |
| Karapınar Ovası | Konya | Karstik | Yok (kuru ova) | 500 km² | Tahıl, çukur oluşumları ile ünlü |
| Karaman Ovası | Karaman | Tektonik | Göksu kolu | 450 km² | Tahıl, şeker pancarı |
| Niğde Ovası (Bor) | Niğde | Tektonik | Melendiz Suyu | 400 km² | Tahıl, patates, elma |
| Ankara Ovası (Çubuk) | Ankara | Tektonik | Çubuk Çayı | 350 km² | Tarım, sebze |
| Polatlı Ovası | Ankara | Alüvyal | Sakarya kolu | 600 km² | Tahıl (buğday başkenti) |
| Torbalı-Selçuk Ovası | İzmir | Alüvyal | Küçük Menderes | 350 km² | İncir, üzüm, turizm (Efes) |
| Bergama (Bakırçay) Ovası | İzmir | Alüvyal | Bakırçay | 300 km² | Zeytin, tütün |
| Kula Ovası | Manisa | Tektonik | Gediz kolu | 200 km² | Bağcılık, kuru üzüm |
| Nazilli-Aydın Ovası | Aydın | Alüvyal | Büyük Menderes | 600 km² | Pamuk, incir, zeytin |
| Denizli Ovası (Çürüksu) | Denizli | Tektonik | Büyük Menderes (Çürüksu) | 400 km² | Tekstil (Denim), üzüm, tahıl |
| Edirne Ovası (Ergene) | Edirne/Tekirdağ | Alüvyal | Ergene Nehri (Meriç kolu) | 6000 km² | Ayçiçeği, pirinç, tahıl |
| Çarşamba Ovası | Samsun | Delta | Yeşilırmak | 800 km² | Pirinç, tütün, fındık |
| Bafra Ovası | Samsun | Delta | Kızılırmak | 600 km² | Pirinç, tütün |
| Diyarbakır Ovası (Ergani) | Diyarbakır | Tektonik | Dicle Nehri | 1000 km² | Karpuz, pamuk, tahıl |
5. KPSS Soru Odakları
✅Ege'nin Dağ Uzantısı
Ege'de dağlar denize dik uzanır. Bu durum; kıyı ile iç kesim ulaşımını kolaylaştırır, deniz etkisinin içlere girmesini sağlar.
⚠️Boyuna Kıyı Tipi
Karadeniz ve Akdeniz'de dağlar denize paralel uzanır. Falezler (yalıyar) yaygındır, ulaşım tünellerle sağlanır.
🧠Karstik Şekil Sıralaması
Lapyalar en küçük, Polye (Karstik ova) en büyük aşınım şeklidir. Sıralama: Lapya < Dolin < Uvala < Polye.
?
Sık Sorulan Sorular
Sınavda çıkabilecek konular
❓
Karacadağ neden diğer volkanlardan farklıdır?
Diyarbakır'daki Karacadağ, lavları çok akışkan olduğu için kalkan biçimli bir volkandır (Yüksekliği az, alanı geniştir).
❓
Menderes nedir?
Akarsuyun eğimin azaldığı yerlerde çizdiği büklümlerdir. Ege bölgesinde yaygındır. Hem aşınım hem birikim şeklidir.
❓
Falez nerede yaygındır?
Dağların denize paralel ve yakın olduğu Doğu Karadeniz ve Antalya-Taşeli kıyılarında yaygındır.
❓
Türkiye'nin ortalama yükseltisi neden fazladır?
Yakın jeolojik zamanda (3. ve 4. zaman) epirojenik hareketlerle toptan yükseldiği için ortalama yükseltisi 1132 metredir.
❓
Delta ovası oluşumu için gereken şartlar nelerdir?
Kıyının sığ olması, gel-git etkisinin az olması, akarsuyun bol alüvyon taşıması ve güçlü akıntıların olmaması gerekir.
❓
Tektonik ova nedir?
Fay hatlarındaki çökmeler sonucu oluşan ve alüvyonlarla dolan ovalardır. Türkiye'de en yaygın ova tipidir.
❓
Karstik şekiller nerede en yaygındır?
Eriyebilen kayaçların (kalker/kireçtaşı) yaygın olduğu Akdeniz Bölgesi (Teke ve Taşeli platoları) ve çevresinde yaygındır.
❓
Peri bacaları nasıl oluşur?
Volkanik tüflerin sel suları ve rüzgarlar tarafından aşındırılmasıyla oluşur. İç kuvvet (volkanizma) ve dış kuvvet (akarsu/rüzgar) ortak etkisidir.
❓
Türkiye'nin en büyük deltası hangisidir?
Seyhan ve Ceyhan nehirlerinin oluşturduğu Adana'daki Çukurova, Türkiye'nin en büyük delta ovasıdır.
❓
Seki (Taraça) neyin kanıtıdır?
Akarsu yatağındaki basamaklı yapıdır ve arazinin epirojenezle (toptan yükselme) yükseldiğinin en somut kanıtıdır.
❓
Obruk nedir ve nerede görülür?
Yeraltı sularının kireçtaşını eriterek oluşturduğu boşlukların çökmesiyle oluşan derin kuyulardır. Konya Ovası'nda yaygındır.
❓
Dağların uzanış yönü iklimi nasıl etkiler?
Akdeniz ve Karadeniz'de dağlar kıyıya paralel olduğu için deniz etkisi iç kesimlere giremez. Ege'de ise dik olduğu için içlere ulaşır.
❓
Epirojenez Türkiye'de nasıl gözlemlenir?
Anadolu levhasının yükselmesi ve deniz tabanlarındaki çökme hareketleriyle gözlemlenir (Kıta oluşumu).
❓
Mağaralar ve sarkıt-dikitler hangi kuvvetin etkisidir?
Yeraltı sularının kimyasal aşındırma ve biriktirme (karstik süreçler) faaliyetlerinin sonucudur.
❓
Türkiye'de buzulların etkisi neden azdır?
Matematik konumu gereği orta kuşakta yer aldığı için buzullar sadece yüksek dağ zirvelerinde etkili olmuştur.
İllere Göre yer sekilleri
Bu konuyu Türkiye'nin 81 ilinde özel notlar ve haritalarla incele:
Adana→Adıyaman→Afyonkarahisar→Ağrı→Amasya→Ankara→Antalya→Artvin→Aydın→Balıkesir→Bilecik→Bingöl→Bitlis→Bolu→Burdur→Bursa→Çanakkale→Çankırı→Çorum→Denizli→Diyarbakır→Edirne→Elazığ→Erzincan→Erzurum→Eskişehir→Gaziantep→Giresun→Gümüşhane→Hakkari→Hatay→Isparta→Mersin→İstanbul→İzmir→Kars→Kastamonu→Kayseri→Kırklareli→Kırşehir→Kocaeli→Konya→Kütahya→Malatya→Manisa→Kahramanmaraş→Mardin→Muğla→Muş→Nevşehir→Niğde→Ordu→Rize→Sakarya→Samsun→Siirt→Sinop→Sivas→Tekirdağ→Tokat→Trabzon→Tunceli→Şanlıurfa→Uşak→Van→Yozgat→Zonguldak→Aksaray→Bayburt→Karaman→Kırıkkale→Batman→Şırnak→Bartın→Ardahan→Iğdır→Yalova→Karabük→Kilis→Osmaniye→Düzce→
✓
İçerik ve Veri Doğrulaması(Şubat 2026)
İçerikler Coğrafya Editör Ekibi tarafından incelenmiş, TÜİK, MTA, MGM, Harita Genel M. resmi verileriyle güncellenmiştir.
Bölgelere Göre Yer Şekilleri ve Su Örtüsü
7 coğrafi bölge bazında incele.