Trabzon: Göller Kapsamlı Analizi

Trabzon ili genelinde gözlemlenen göl oluşumları, jeomorfolojik açıdan iki temel sınıfa ayrılmaktadır. Bunlardan ilki, yüksek rakımlı alanlarda görülen ve 'sirk' olarak tanımlanan, buzulların aşındırması sonucu oluşan çukurların suyla dolmasıyla meydana gelen buzul gölleridir. İkincisi ise, daha alçak vadi tabanlarında görülen, yamaçlardan kopan kütlelerin akarsuların önünü kapatmasıyla oluşan heyelan seddi gölleridir. Bölgedeki volkanik ve kristalin yapılı kayaçların geçirimsizlik özellikleri, suyun çanak içerisinde hapsolmasını sağlayan en önemli faktördür. Bu jeolojik yapı olmasaydı, bölgedeki yoğun yağışa rağmen göl oluşumu mümkün olmayabilirdi. Trabzon'un genel eğim değerlerinin yüksek olması, yüzey akışını hızlandırsa da, lokal çanaklaşmalar göl oluşumunu mümkün kılmaktadır. Sirk gölleri, genellikle 2500 metre civarında bir irtifa kuşağında konumlanmıştır ve bu göllerin beslenmesi büyük ölçüde mevsimlik kar erimeleriyle sağlanmaktadır. Bu durum, göllerin yaz sonunda önemli ölçüde seviye kaybına uğramasına, ilkbaharda ise tekrar yükselmesine neden olan bir hidrolojik periyoda işaret eder. Heyelan seddi gölleri ise, bölgenin tektonik olarak aktif olan Kuzey Anadolu Fay Hattı'nın etkisi ve dik yamaç yapısı nedeniyle sıklıkla rastlanan bir fenomen olmuştur. Bu göllerin çevresindeki bitki örtüsü ve nem oranı, mikroklima etkisini güçlendirmektedir. Sonuç olarak, Trabzon gölleri, bölgenin jeolojik evrimini ve iklimsel geçmişini yansıtan birer biyolojik ve fizyolojik gösterge olarak kabul edilmektedir. İnsan etkisinin (antropojenik faktörlerin) bu göller üzerindeki baskısı, özellikle turistik alanlarda yönetilmesi gereken bir problemdir. Akademik literatürde bu göllerin hidro-jeokimyasal özellikleri, çevresel değişimin etkilerini anlamak adına düzenli olarak takip edilmektedir. Göllerin taban sedimanları, geçmiş iklim koşullarına dair veriler sunan arşivler niteliğindedir.

Trabzon'un hidrolojik stratejisi, göllerin çevresel kapasitesinin korunması üzerine kurulmalıdır. Özellikle Çaykara ve Sürmene çevresindeki göl sistemleri, bölgenin su döngüsü içerisinde anahtar rol oynamaktadır. Göllerin sadece birer su kütlesi olarak değil, bölgenin jeolojik geçmişini belgeleyen birer 'jeolojik anıt' olarak görülmesi gerekir. Heyelan seddi göllerinde en büyük stratejik risk, gölün sedimentasyon dolayısı ile dolması ve ekolojik dengesinin bozulmasıdır. Uzungöl örneğinde görüldüğü gibi, sediment yükünün kontrol altına alınması için havza bazlı koruma stratejileri geliştirilmelidir. Erozyonun engellenmesi, göl ömrünü doğrudan uzatan temel stratejik hamledir. Sirk göllerinde ise strateji, bu alanların korunması ve kontrollü turizm faaliyetlerinin yürütülmesidir. Bu göller yüksek rakımda oldukları için dış etkilere karşı son derece savunmasızdırlar. Özellikle kirlilik ve insan faaliyetlerinin göl suyu kalitesi üzerindeki etkisi uzun vadeli izleme programları gerektirir. Bölgesel su yönetimi planlarında, bu göllerin rezervuar kapasiteleri dikkate alınmalıdır. İklim değişikliği projeksiyonlarına göre, bölgedeki göllerin su bütçesinin önümüzdeki 50 yıl içerisinde nasıl değişeceği, hidrolojik modellerle tahmin edilmelidir. Stratejik olarak, yerel halkın göl koruma faaliyetlerine katılımı sağlanmalıdır. Eğitim ve bilinçlendirme çalışmaları, göl çevresindeki yapılaşmanın engellenmesi adına kritik bir unsurdur. Sonuçta Trabzon, su potansiyeli yüksek bir ildir ancak bu potansiyel, korunması zor bir topografya üzerinde şekillenmiştir.

Trabzon gölleri, mekansal olarak dağlık ve sarp arazi yapısının bir sonucudur. Kuzeyden güneye gidildikçe yükselti arttığı için, sirk göllerinin yoğunluğu da güneydeki yüksek dağ silsilelerinde artmaktadır. Bu durum, göllerin sadece turizm odaklı değil, aynı zamanda dağcılık ve doğa sporları rotalarının da ana merkezleri olmasına yol açmaktadır. Mekansal dağılım incelendiğinde, göllerin vadiler boyunca sıralandığı görülür. Özellikle Haldizen Vadisi gibi önemli su yolları, içerisinde irili ufaklı pek çok gölü barındıran jeomorfolojik hatlardır. Bu vadiler aynı zamanda nemli hava kütlelerinin geçiş yolu olduğu için göllerin çevresindeki bitki örtüsü oldukça yoğundur. Kıyıdan uzaklaştıkça ve yükselti 2000 metreyi aştıkça, orman örtüsünün seyrekleştiği ve yerini alpin çayırlara bıraktığı görülür. İşte tam bu geçiş bölgesinde sirk gölleri belirginleşir. Bu dağılım, klimatolojik ve bitki örtüsü kuşakları ile doğrudan ilişkilidir. Mekansal yansımaların bir diğer boyutu ise ulaşılabilirliktir. Uzungöl gibi ulaşımı kolay olanlar turizmde öne çıkarken, yüksek dağ gölleri daha izole kalmış durumdadır. Bu durum, göllerin korunması açısından avantaj olsa da ekonomik kullanımı açısından dezavantaj yaratmaktadır. Harita üzerinde göllerin yerleşimi incelendiğinde, belirli lineer hatlar boyunca sıralandıkları (vadi hatları) dikkat çeker. Bu hatlar, yerçekimsel hareketlerin (heyelanların) en yoğun olduğu hatlardır. Bu nedenle, göllerin mekansal dağılımı aslında bölgedeki jeolojik risk bölgeleriyle de örtüşmektedir. Özetle, Trabzon'daki göllerin konumu tamamen fiziki coğrafya koşullarına göre belirlenmiştir. İnsan eliyle oluşturulmuş yapay göletler hariç tutulduğunda, tüm doğal göl oluşumlarının bölgenin topografik karakterine sadık kaldığı görülmektedir.