Bayburt: Göller Kapsamlı Analizi

Bayburt'un gölsel yapısı, Türkiye'nin iç bölgelerindeki doğal göl zenginliğiyle kıyaslandığında oldukça fakir bir görünüm arz eder. Bu durumun temelinde yatan jeomorfolojik sebep, bölgenin aktif bir şekilde aşınmaya maruz kalan, yüksek eğimli ve drenajı güçlü bir arazi yapısına sahip olmasıdır. Çoruh Nehri havzasının genç ve derin vadileri, suların havza içerisinde göllenmeden hızla akışa geçmesine neden olmaktadır. Akademik literatürde bölge, 'açık havza' karakteri gösteren yerlerden biri olarak tanımlanır. Açık havzalarda, su birikiminin gerçekleşmesi için tektonik çökmeler veya volkanik setler gibi jeolojik engellerin olması gerekir. Bayburt'un litolojik yapısı, kireçtaşı gibi süzek (geçirgen) kayaçların baskın olması sebebiyle, yer altı ve yer üstü sularını uzun süreli tutma kapasitesine sahip değildir. Bu nedenle, bölgede tipik bir göl havzasına rastlanmaz. Ancak, bölgenin yüksek dağlık kuşakları (Kop ve Soğanlı sıra dağları) kendine has bir mikroklima sunar. Burada, buzul erimeleriyle oluşan küçük, mevsimlik sirk gölleri (yöresel adlandırmalarla 'gölcükler') bulunur. Bu göller, jeolojik anlamda kalıcı bir göl kategorisinde değil, 'geçici sirk havuzu' statüsündedir. Erimenin hızlandığı dönemlerde genişler, yağışın azaldığı aylarda ise tamamen kuruma eğilimi gösterirler. Modern coğrafyada Bayburt'un 'göl' envanterini oluşturan yapılar, tamamen mühendislik projeleridir. Demirözü Barajı ve benzeri yapılar, doğal süreçlerin eksikliğini antropojenik müdahaleyle ikame etmektedir. Bu yapılar, aslında birer yapay göl olarak işlev görür. Bu barajlar, hem tarımsal sulama hem de enerji üretimi için bir 'su rezervuarı' görevi görerek bölgenin ekonomik kalkınmasına hizmet eder. Sonuç olarak, Bayburt'un göl varlığı üzerine yapılacak akademik çalışmalarda, doğal (jeolojik) göller ile antropojenik (baraj) göller ayrımı net bir şekilde yapılmalıdır. Bölge, doğal göl bakımından fakir olsa da, baraj gölleri sayesinde bölgesel hidrolojik potansiyelini optimize etmeyi başarmıştır. Bu durum, coğrafi determinizmin değil, beşeri müdahalelerin bir sonucu olarak ele alınmalıdır.

Bayburt'taki gölsel analizlerin stratejik boyutu, Çoruh Nehri'nin hidroelektrik potansiyeli ile doğrudan ilişkilidir. Çoruh, Türkiye'nin debisi ve eğimi en yüksek nehirlerinden biri olup, Bayburt'tan geçerken derin vadiler açmaktadır. Bu vadiler, baraj inşaatları için ideal 'V' profilli kesitler sunar. Dolayısıyla Bayburt'taki göller aslında nehrin potansiyel enerjisinin depolanmış halidir. Stratejik bir diğer nokta ise tarımsal sulamadır. Bayburt, karasal iklimin etkisi altındadır ve yaz ayları oldukça kurak geçer. Yağışın zamansal dağılımındaki bu dengesizlik, sulama göletlerine (baraj gölleri) olan ihtiyacı artırmaktadır. Devlet Su İşleri'nin (DSİ) bölgedeki projeleri, bu doğal eksikliği gidermek için tasarlanmış birer stratejik hamledir. Ekosistem boyutu da önemlidir. Baraj gölleri, göçmen kuşlar ve yerel fauna için yeni bir yaşam alanı (habitat) oluşturmuştur. Doğal olmayan bu göller, çevresindeki toprak nemini artırarak yerel biyolojik çeşitliliğin artışına katkıda bulunur. Bu durum, bölgenin ekolojik dengesinde yapay bir zenginleşmeye neden olmuştur. Ancak bu stratejik yapı, sedimentasyon (tortullanma) riski ile de karşı karşıyadır. Çoruh Nehri'nin taşıdığı yüksek miktardaki alüvyon, baraj göllerinin ömrünü kısaltabilecek akademik bir tehdittir. Bu nedenle barajların 'göl' olma ömrü, sediment yönetimine bağlıdır. Son olarak, bölgedeki yeraltı su seviyeleri ile yüzeydeki baraj gölleri arasında sürekli bir etkileşim mevcuttur. Barajlar, yeraltı suyu beslenmesini dolaylı yoldan artırarak bölgenin hidrolojik dengesini destekler. Bu durum, stratejik bir su yönetimi başarısı olarak nitelendirilebilir.

Bayburt il haritası incelendiğinde, gölsel yapıların (baraj göllerinin) genellikle vadi tabanlarına ve yerleşim alanlarına yakın kısımlara kümelendiği görülür. Demirözü gibi merkezi bölgelerde toplanan bu su kütleleri, mekansal olarak tarım alanlarının merkezinde yer alacak şekilde projelendirilmiştir. Bu yer seçim kararı, tamamen sulama verimliliğini maksimize etmek amacıyla alınmıştır. Dağlık alanlara çıkıldığında ise mekansal dağılımın kısıtlı olduğunu görürüz. Sirk gölleri, topografik olarak 'zirve kalkanı' dediğimiz bölgelerde, yani 2500+ metrelerde, güneş ışığını daha az alan kuzey yamaçlarında yer alır. Bu göllerin haritalanması, bölgenin buzul geçmişine dair ipuçları sunar. Nehir boyuna bakıldığında, Çoruh'un ana ekseni üzerinde bir dizi gölsel oluşumun (baraj seti) bulunduğu dikkat çeker. Bu, nehrin akış yönüne paralel bir mekansal dizilimi temsil eder. Harita üzerindeki bu lineer (çizgisel) dizilim, bölgenin hidrografik omurgasını oluşturur. Ulaşılabilirlik açısından bakıldığında, yapay göllerin ulaşım ağlarına yakınlığı, turistik potansiyellerini de artırmaktadır. Bayburt'un mekansal planlamasında bu göller, rekreasyonel alanlar olarak da işaretlenmektedir. Bölgesel olarak, güney ve kuzey kesimler arasında bir hidrografik fark mevcuttur. Kuzeydeki dağlık kesim buzul sirkleri ile temsil edilirken, güneydeki vadi kesimleri baraj gölleri ile temsil edilir. Bu ayrım, bölgenin jeomorfolojik haritasındaki en temel mekansal kırılmadır. Son analizde, Bayburt'un mekansal dokusu, suyun akıp gittiği değil, suyun kontrol altına alınarak depolandığı bir yapıya evrilmiştir. Bu dönüşüm, haritalarda artık 'göl' değil 'baraj/gölet' ikonu ile gösterilmektedir.