Diyarbakır: Yer Şekilleri Kapsamlı Analizi

Diyarbakır havzası, jeolojik olarak Arabistan platformunun kuzeye doğru ilerlemesiyle ortaya çıkan bir önülke (foreland) çöküntüsüdür. Bu çöküntü alanı, Neojen ve Kuvaterner boyunca biriken sedimenterlerle dolmuş, böylece bölge günümüzdeki geniş düzlük karakterini kazanmıştır. Havza tabanı, Dicle Nehri'nin ana drenaj hattı etrafında sekiler ve geniş düzlükler geliştirerek tarımsal alanlar için eşsiz bir zemin oluşturmuştur. Kuzeydeki dağlık kütleler ise yer yer yüksek orografik değerlere ulaşarak havzayı iklimsel olarak korunaklı bir hale getirmektedir. Toprak oluşumu açısından bu düzlükler, akarsu taşınımı sonucu oluşan ve oldukça verimli olan alüvyal karakterli topraklarla karakterize edilir. Havzanın genel topoğrafik eğimi, kuzeyden güneye doğru bir azalma gösterir ve bu durum Dicle Nehri'nin akış yönünü ve hızını tayin eden temel değişkendir.

Diyarbakır'ın yer şekillerinde en stratejik unsurlardan biri Karacadağ volkanizmasının yayılım alanlarıdır. Bu bazaltik örtü, sadece topografik bir yükselti değil, aynı zamanda yeraltı suyu akışını ve yüzeysel akışı denetleyen hidrolik bir bariyerdir. Bazaltın geçirimli olması ancak yüzeyin yer yer geçirimsizleşmesi, bölgede karstik ve volkanik etkilerin iç içe geçmesine olanak tanır. Öte yandan, Dicle Nehri'nin havza içerisindeki menderesli hareketleri, erozyon ve birikim süreçlerini dengeleyen dinamik bir süreçtir. Şehir merkezi, bu havza içindeki korunaklı bir teras üzerine kurulmuş olup, bu durum yerleşim stratejisi açısından büyük avantaj sağlamıştır. Topografyanın bu denli düz olması, rüzgar erozyonunun da yer yer etkili olmasına sebep olsa da, genel itibarıyla bir birikim havzası olması avantaj sağlamaktadır. Bölgedeki tektonik aktivite, diri fay hatlarıyla sınırlı olsa da, yer şekillerinin oluşumunda bu faylanmaların ikincil etkileri (yerel eğim kırıkları) oldukça belirgindir.

Mekansal olarak incelendiğinde, Diyarbakır'ın kuzeyinde yükselen dağ silsilesinin bir duvar görevi gördüğü, güneyde ise Mardin eşiğinin bir set oluşturduğu görülür. Bu iki büyük morfolojik yapı arasında kalan havza, Dicle Nehri'nin birikim sahasıdır. Şehrin yerleşimi bu geniş havzanın merkezinde, doğal bir teraslama üzerinde gelişmiştir. Harita üzerinde bakıldığında, havza içi düzlüklerin batıya doğru Karacadağ'ın lav örtüsüyle sınırlandığı görülür. Bu sınır, tarım arazilerinin dokusundaki değişimle net bir şekilde haritaya yansır. Bazaltik araziler, taşlı ve tarıma daha az uygun, ancak stratejik açıdan savunulabilir bir yapı sunarken; alüvyal düzlükler, yoğun tarımsal faaliyetin merkezidir. Doğal drenaj ağları, kuzeydeki dağlık alandan gelerek bu havzayı dikine keser ve Dicle Nehri'nin ana yatağına ulaşır. Bu mekansal organizasyon, şehrin hem ulaşım hatlarını hem de tarihsel gelişimini belirleyen en temel fiziksel coğrafi unsurdur.